ARFANNIARNEQ

Umiaq arnanik anguarteqartarsimavoq assartuutitullu atorneqarsimalluni.

Arfanniarnermi angutit anguartuusarput. 

Titartakkami ukiut 100-t matuma siornatigut arfanniarneq puisinniarnerlu takutinneqarpoq.

Oqaluttualiorlutit allagit, titartaagit imaluunniit immiussigit, tassanilu umiamit imaluunniit qaannamit piniarnermi peqataanerit oqaluttuarissavat.

Oqaluttualiara:

Issittorujussuutillugu atorsaagaangallu imaq sikupallattarpoq. Taamaalillutik qilalukkat qernertat qaqortallu imaanut ammaannartumut anngussinnaajunnaartarput.

Imarnersani katersuuttarput. Tassani siku saattoq anersaassagaangamik aserortertarpaat.

Imarnersami qilalukkat honnorujut arlaqarsinnaapput. Taakkulu sassanik taaneqartarput. Piniarneq aallartikkaangat qilalukkat arlalippassuit toqurarneqartarput.

Qeqertarsuarmi qilalukkat qernertat sikumi imarnersamiittut (sassat), 1912

Ullumikkut sassat qaqutigoorput. Silap allanngoriartornera pissutaallu Ilulissat Kangia sikugajukkunnaarnikuuvoq, kisianni ilaatigut sikusarpoq. 

• Sassat qanoq isumaqarpa? 

• Sakkut suut atorlugit arfanniat arferit toquttarsimavaat. Atuakkami qupperneq 40 piumaguit takusinnaavat.

• Quppernerup tulliani qilalukkap qernertap assinga takuneqarsinnaavoq. Eqqoriaruk qanoq takitiginersoq.

  Eqqoriarpara:

Ukiut tusintillit sisamat sinnerlugit Qeqertarsuup Tunuani arferit piniarneqartarsimapput. 

Arfeq tamaat atorneqartarsimavoq. Neqaa nerineqartarsimavoq. Saarngi sakkuliarineqartarput ukiukkullu illup ukiivissap qalianut paakkarutissatut atorneqartarsimallutik. Arferup orsua, iginneq, kiassarnermut qaammaaqqutitullu atorneqartarsimavoq.

1600-kut nalaanni Europamit arfanniat Qeqertarsuup Tunuanukartarsimapput. Angerlamut apuukkaangamik iginneq tunisarsimavaat. Europami illoqarfinni aqqusinerni qaammaqqutitut atorneqartarsimavoq.

• Arferup saarngi sunut sakkuliarineqartarpat? 

• Arferit Kalaallit Nunaanni uumasut allattukkit. Uani paasisassarsiorsinnaavutit: arferit 

  Allattukkakka:

• Assimi angut ukiumi illussani sanagaa takuneqarsinnaavoq. Illuliornermi  suut atorneqarpat?

Arfanniarneq inuit ulluinnarni  inuuniarnerannut pingaaruteqarsimavoq. Arferup neqaata orsuatalu ukioq naallugu nunaqarfimmi nerisassaqarnissaq isumannaarsinnaasimava.

Arferit umiamit angutinik anguarteqartumik pisarineqartarsimavoq. Nalinginnaaq assartuutitut atorneqaraangat arnat anguartaasarsimapput. 1920-illi kingorna arfanniarnermi umiatsiat nutaaliaanerusut atorneqartalersimapput.

Titartakkami ukiut 100-t matuma siornatigut arfanniartarneq puisinniartarnerlu takutinneqarpoq. Umiap qanoq isikkoqarnera titartaruk ataatigullu allagartalersoruk. Allagartalersuininni ersersissavat sooq umiaq angutinit arnanilluunniit anguarteqartarnersoq.

Titartagara:

Issittorujussuutillugu atorsaagaangallu imaq sikupallattarpoq. Taamaalillutik qilalukkat qernertat qaqortallu imaanut ammaannartumut anngussinnaajunnaartarput.

Imarnersani katersuuttarput. Tassani siku saattoq anersaassagaangamik aserortertarpaat.

Imarnersami qilalukkat honnorujut arlaqarsinnaapput. Taakkulu sassanik taaneqartarput. Piniarneq aallartikkaangat qilalukkat arlalippassuit toqurarneqartarput.

Qeqertarsuarmi qilalukkat qernertat sikumi imarnersamiittut (sassat), 1912

Ullumikkut sassat qaqutigoorput. Silap allanngoriartornera pissutaallu Ilulissat Kangia sikugajukkunnaarnikuuvoq, kisianni ilaatigut sikusarpoq. 

• Kalaallit oqaasiat sassat qanoq isumaqarpa? Atuakkami quppernermi 41-mi ikiortissarsiorit.

• Qangaanerusoq ullutsinnut naleqqiullugu sooq sassat qaqutigoornerulersimanerat nassuiaruk.

• Quppernerup tulliani qilalugaq qernertaq takuneqarsinnaavoq. Eqqoriaruk qanoq takitiginersoq.

  Eqqoriaanera:

Qilalugaq qernertaq, 1939-ip missaani.

Ukiut tusintillit sisamat sinnerlugit Qeqertarsuup Tunuani arferit pisarineqartarsimapput. 

Arfeq tamakkerlugu atorneqartarpoq. Neqaa nerineqartarpoq. Saarngi sakkuliarineqartarput ukiukkullu illup najorneqartartup qalianut paakkarutissatut atorneqartarsimallutik. Soqqartai aalisaatiliaralugit qassutiliaralugillu atorneqartarsimapput. Arferup orsua, iginneq, kiassarnermut qaammaqqutitullu atorneqarsimapput.

Europamit arfanniat Qeqertarsuup Tunuanut 1600-kut nalaani takkussimapput. Arferit orsua angerlaraangami tunisarpaat. Europami illoqarfinni aqqusinernut qaammaqqutitut atorneqarsimavoq.

• Arferup sarngi sunut atortuliarineqarsimappat? 

• Arferit Kalaallit Nunaanni uumasut allattukkit. Uani paasisassarsiorit:  arferit 

  Allattukkakka:

• Assimi takuneqarsinnaavoq angut ukiivissaminik sanasoq. Illu inaarniaruniuk atortussat suut atussavai?

Arfanniarneq inuit piniarnerannut aamma pingaaruteqarsimavoq, ukioq naallugu nunaqarfimmiup nerisassaqarnissaat isumannaarneqarsinnaammat. 

Assimi takuneqarsinnaavoq arfanniarneq umiamit qanoq ingerlanneqartarnersoq. Ilulissat Kangiani sikorpassualimmi atorneqarsinnaanngorlugu sananeqarsimavoq. 

• Umiaq suuva sumullu atorneqarnerusimava?
• Qanqa umiamit angallatinut nutaanerusunut ikaarsaarneq pisimava?

• Qupperneq 36-mi assimi aterlak takuneqarsinnaavoq – taanna sunaana?

Kangerluk tassanngaannaq sikugaangat qilalukkat qaqortat qernertallu imaanut sikuqanngitsumut anngussinnaaneq ajorput. Taamaattumik imarnersani katersuuttarput, taakkulu ammatinniartarpaat anersaarsinnaaniassagamik.

Taamatut inissisimatillugit piniarnissaat ajornanngitsunngortarpoq taamatullu pisoqaraangat imarnersami ataatsimi qilalukkat hundredet arlaqarsinnaapput.

• “Sassat” qanoq isumaqarpa soormitaavalu taamatorpiaq taaguuteqalersimava?

• Sooq ullumikkut sassat qaqutigoornerulersimappat?

• Qilalukkat imarnersami katersuukkaangata piniarnermi sakkoq suna atorneqartarpa?

Arfeq pisarineqaraangat suna tamarmik iluaqutigineqartarpoq. Neqaa, saarngi, soqqai orsualu – suut tamarmik atorneqarsinnaasimapput. 

Arfanniarneq ukiunik 4500-nik utersaarfigineqarsinnaavoq, arferillu tamatigut piniagassatut pingaaruteqarsimapput.

Inuussutissaqarniarneq eqqarsaatigalugu, kisiannili aamma piniarnermi sakkussanik sananermi illuliornermilu atortussatut.

• Uani assimi, atuakkamilu quppernermi 44-mi aamma takuneqarsinnaasumi, suna takuneqarsinnaava?

• Europamiut arfanniat arfeq sumut atortarsimavaat?

• Atuakkami quppernermi 42-43-mi arferup pisarineqarsimasut assinga takuneqarsinnaavaoq. Arfeq taanna qanoq taaguuteqarpa?

Arfanniarneq inuit piniarnerannut aamma pingaaruteqarsimavoq, ukioq naallugu nunaqarfimmiup nerisassaqarnissaat isumannaarneqarsinnaammat. 

Assimi takuneqarsinnaavoq arfanniarneq umiamit qanoq ingerlanneqartarnersoq. Ilulissat Kangiani sikorpassualimmi atorneqarsinnaanngorlugu sananeqarsimavoq. 

• Kikkunnit umiaq sumullu atorneqarnerusarsimava?

• Arferit assigiinngitsut suut nunatta imartaani uumasuuppat?

• Qupperneq 36-mi assimi aterlak takuneqarsinnaavoq. Aterlak qanoq innikkut sumummitaava atorneqartarsimava?

Kangerluk tassanngaannaq sikugaangat qilalukkat qaqortat qernertallu imaanut sikuqanngitsumut anngussinnaaneq ajorput. Taamaattumik imarnersani katersuuttarput, taakkulu ammatinniartarpaat anersaarsinnaaniassagamik.

Taamatut inissisimatillugit piniarnissaat ajornanngitsunngortarpoq taamatullu pisoqaraangat imarnersami ataatsimi qilalukkat hundredet arlaqarsinnaapput.

Narhvaler fanget i en våge i isen (sassat) ved Qeqertarsuaq, 1912

• “Sassat” qanoq isumaqarpa soormitaavalu taamatorpiaq taaguuteqalersimava?

• Silap allanngoriartornerata kinguneranik ullumikkut sassat qanoq qaqutigoornerulersinnaappat?

• Kalaallit Nunaanit qilalukkanik qernertanik avammut tuniniaasarneq sukannersunik malittarisassaqarpoq,  illit isummat naapertorlugu soormitaava taamaappa?

Arfeq pisarineqaraangat suna tamarmik iluaqutigineqartarpoq. Neqaa, saarngi, soqqai orsualu – suut tamarmik atorneqarsinnaasimapput. 

Arfanniarneq ukiunik 4500-nik utersaarfigineqarsinnaavoq, arferillu tamatigut piniagassatut pingaaruteqarsimapput.

Inuussutissaqarniarneq eqqarsaatigalugu, kisiannili aamma piniarnermi sakkussanik sananermi illuliornermilu atortussatut.

• Atuakkamilu qupperneq 42-43-mi assimi arfeq pisarineqarsimasoq takuneqarsinnaavoq. Arfeq takuneqarsinnaasoq qanoq taaguuteqarpa?

• Arfeq tamakkerlugu atorneqartarpoq, sumulli atorneqartarpa?

• Arfanniat europamiut avanersuarmit naapittarsimavaat nioqqutissanillu paarlaasseqatigisarsimallugit – nioqqutissat suut?